25 czerwca 2025, 18:00
Divadlo X10
Charvátova 10/39, 110 00 Prague 1, Czech Republic
𝐌𝐨𝐝𝐞𝐫𝐚𝐭𝐨𝐫: Piotr Sikora
𝐏𝐚𝐫𝐭𝐢𝐜𝐢𝐩𝐚𝐧𝐭𝐬: Agnieszka Chodysz-Foryś, David Helan, Katarzyna Lewandowska, Darja Lukjanenko, Elia Moretti, Eliza Trefas
Chcę lesbę na prezydentkę. Chcę na prezydenta kogoś, kto ma AIDS, i chcę pedała na wiceprezydenta, i osobę bez ubezpieczenia zdrowotnego, i kogoś, kto dorastał w miejscu tak zatrutym toksycznymi odpadami, że nie było wyjścia i dostał białaczki. Chcę prezydentkę, która w wieku 16 lat miała aborcję, i kandydatkę, która nie jest mniejszym złem, chcę prezydenta, któremu AIDS zabrał ukochanego i który za każdym razem gdy kładzie się sprać, ma to przed oczami, który tulił w ramionach kochanka i wiedział, że on umiera.
I Want a President to słynny tekst (1992) oraz instalacja (2016) autorstwa Zoe Leonard, który od początku lat 90., po zakończeniu zimnej wojny, wpisuje się jako ważny głos w amerykańskim dyskursie politycznym i społecznym, manifest dla osób wykluczonych z polityki głównego nurtu. Powstał z inspiracji i dla Eileen Myles – „kobiety, lesbijki, poetki i performerki z nowojorskiej East Village, dzielnicy awangardowych, queerowych, ubogich artystów”. Przeprowadziła ona symboliczną kampanię prezydencką w 1992 roku jako kandydatka „otwarcie kobieca”. Był to akt protestu przeciwko wypowiedzi George’a H.W. Busha, który uznał, że zagrożeniem dla wolności słowa są osoby wyrażające się w sposób „politycznie poprawny” — w tym aktywiści i mniejszości. Myles postanowiła odpowiedzieć na to wyzwanie, prezentując alternatywę w postaci autentycznej, pełnej emocji strategii politycznej.
Równie istotnym przykładem twórczości traktującej język jako oręż jest Barbara Hammer, pracująca na pograniczu filmu i queerowego dialogu, która zgłębia kwestie wykluczenia wynikającego z identyfikacji seksualnych i płciowych. Jej filmy często kwestionują język opresji używany wobec społeczności LGBTQ+, ukazując, że język może marginalizować i wykluczać poprzez stereotypy, a także niewidzialność, którą narzuca się wykluczonym grupom. Hammer podkreśla, jak język może odgrywać rolę w utrzymaniu uprzedzeń i izolacji społecznej.
W Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie trwa obecnie wystawa Andrea Fraser. Sztuka musi wisieć. To kolejna związana z krytyką sztuki i performansem, zdeterminowana artystka, która konsekwentnie uprawia od lat „praktykę oporu kulturowego”. Analizuje, jak język instytucji artystycznych i ich narracje mogą wykluczać osoby spoza głównego nurtu, tworząc niewidzialne bariery społeczne. Jej prace pokazują, że język używany w sztuce i kulturze może służyć jako narzędzie opresji, reprodukując hierarchie i marginalizując grupy społeczne. Fraser krytykuje sposób, w jaki język instytucji artystycznych utrzymuje status quo, eliminując głosy odmienne i wykluczając tych, którzy nie pasują do dominującej narracji.
Jedną z realizacji performatywnych w programie Festiwalu Polskiego Performance (nie) Obecność będzie wystąpienie Tomasza Opani Soczewica, koło, miele, młyn. Tytuł działania to jeden z pierwszych polskich „shibbolethów”, a jego inspiracją jest praca Doris Salcedo Shibboleth, prezentowana w Tate Modern w 2007 roku. Artysta buduje intymną narrację opartą na historii własnej rodziny, która doświadczyła piętna tych okrutnych słów kluczy „oddzielających swoich od obcych”. Instalacja Doris Salcedo, symboliczna wyrwa, rysa, blizna, opowiada o traumie i przemocy, niewidzialności ofiar i społecznych marginalizacjach. Jej prace odsłaniają niedostrzeżoną część historii, która jest wykluczona z oficjalnej narracji, pokazując, że język i symbolika mogą służyć do pomijania trudnych prawd i trwania w stanie przemilczenia. Salcedo wyraźnie wskazuje na to, jak język opresji ukrywa realia cierpienia, czyniąc je niewidzialnymi dla szerokiej publiczności.
Tytułowa praca Jenny Holzer Protect Me from What I Want to słowo klucz, wiadomość skierowana do osób spoza muzeów, galerii i środowisk nieprzynależących w jakikolwiek sposób do przestrzeni sztuki. Artystka stworzyła prawie 300 z tych stwierdzeń, opartych na wspólnych powiedzeniach i kliszach, wyrażając wiele różnych punktów widzenia. Część z nich opublikowała w swoim pierwszym ważnym dziele tekstowym – Truisms, który bada ideę zbierania i przedstawiania informacji jako sztuki. Holzer realizowała swoje hasła w formie wielkoformatowych reklam świetlnych, kamiennych ławek czy reklam na samochodach. Jej prace niemal zawsze mają charakter polityczny, skłaniając do refleksji nad naszą rolą w społeczeństwie oraz nad podziałem między sferą publiczną a prywatną. Poprzez dobór cytatów i oszczędną formę ich prezentacji artystka dystansuje się od osobistego zaangażowania w swoje dzieła. Nie przemawia w nich własnym głosem — to głos zbiorowy, wielogłos, należący do nas wszystkich.
W dyskusji łączącej doświadczenia osób z różnych pól działań polskiej i czeskiej sceny artystycznej przyjrzymy się językowi performansu jako narzędziu zarówno reprezentacji, jak i oporu. Sam język – rozumiany szeroko, jako gest, ciało, głos czy narracja – może służyć do komunikacji, ale też do wykluczania. Wzmacniając normy i struktury władzy, jednocześnie posiada potencjał ich dekonstrukcji. Podczas panelu zastanowimy się, w jaki sposób praktyki performatywne ujawniają niewidzialne mechanizmy opresji oraz jak mogą otwierać przestrzeń dla głosów dotąd marginalizowanych.
Agnieszka Chodysz-Foryś
______________________________
Piotr Sikora jest krytykiem i kuratorem sztuki współczesnej. W swojej praktyce kuratorskiej czerpie inspirację z kultury sauny, smażonego sera, mykologii i kiczu. Współprowadzi gastroartystyczny reality show GASTROFAZA, wychowuje dwóch synów i obsesyjnie jeździ na rowerze.
______________________________
Agnieszka Chodysz-Foryś jest kuratorką i redaktorką publikacji dotyczących polskiej sztuki współczesnej. Od lat tworzy program poświęcony sztuce Wrocławia systematyzując i sytuując działalność i koncepcje twórcze artystów i artystek, których dorobek nie doczekał się rzetelnego opracowania w kontekście dokonań innych artystów ze środowiska wrocławskiego, a także w kontekście sztuki europejskiej i światowej. Zainicjowała i współredagowała publikację monografii takich artystów i artystek jak Stanisław Dróżdż, Wacław Szpakowski, Natalia LL, Zdzisław Jurkiewicz, Jerzy Rosołowicz, Maria Michałowska.
Jej projekty są prezentowane w Polsce i za granicą: Festiwal Polskiego Performance „(nie) Obecność”, wystawa „Ro/Złączenia” (Galeria Kuad, Stambuł) przygotowana z okazji 600-lecia relacji między Polską a Turcją, „Milczenie dźwięków” (Muzeum Współczesne Wrocław), Joanna Pawlik feat: Kamil Kurzawa, Daniel Stachowski. Schron Bojowy (Muzeum Współczesne Wrocław), Andrzej Tobis „A-Z” (Galeria FOTOGEN), „Czasoprzestrzennie (OD-DO)” Stanisława Dróżdża czy „Equilibrium” (Marina Abramovic, Janusz Baldyga, Diana Lelonek, Zhanna Gladko).
Od 2016 roku kieruje Działem Sztuk Wizualnych w Ośrodku Kultury i Sztuki we Wrocławiu. Obecnie, wraz z Piotrem Lisowskim współredaguje monografię „Wrocław performatywny 1957-1989”, pracuje nad monograficzną publikacją Janusza Bałdygi (redaktorka: Marta Smolińska) oraz wystawą Barbary Kozłowskiej w Ljubljanie (kuratorka Marika Kuźmicz).
______________________________
Czeski artysta David Helán urodził się w 1979 roku w Brnie. Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Pradze i odbył pobyty studyjne m.in. w prestiżowej Cooper Union w Nowym Jorku i Middlesex University w Londynie. Jego portfolio obejmuje niezależne projekty i wystawy w Czechach, a także w wielu zagranicznych instytucjach i galeriach. Osobowość artystyczna Davida Helána w oryginalny sposób syntetyzuje dwa różne wpływy: performance artystyczny i rozrywkę kabaretową. Jego wydarzenia na żywo, które zawsze są starannie dokumentowane za pomocą wideo lub fotografii, poruszają się na granicy absurdalnego teatru, nakładając się na czysto współczesne tematy, a także poważne pytania. Tworzy specyficzną estetyczną atmosferę komedii, melancholii i egzystencjalnej poetyki, nasyconą materialnymi przedmiotami i symbolami codziennego życia, które służą mu jako praktyczne narzędzia w danej sytuacji. Praktyka Helána przesycona jest kreatywną lekkością i zabawną wyobraźnią, konsekwentnie podkreślając rzeczy, które są zasadniczo poważne. Jego praca nie ogranicza się do instytucji sztuki, ale pozostaje otwarty na interakcję i improwizację z każdym środowiskiem i publicznością. Cywilny poziom człowieczeństwa w połączeniu z poważną tożsamością artystyczną to niezwykle świeże połączenie – rzadkość w dzisiejszym świecie sztuki.
Tekst: Radim Langer
______________________________
dra Katarzyna Lewandowska, historyczka sztuki, feministka, kuratorka, aktywistka, anarchistka, działaczka na rzecz praw osób wykluczonych i pozaludzkich. W swoich badaniach skupia się na poszukiwaniu cielesności w sztuce współczesnej, korzystając z intersekcjonalnej strategii feministycznej. Zainteresowana jest sztuką zaangażowaną i totalną, która wchodzi w krytyczny dyskurs z władzą. Badaczka zajmuje się także motywami kobiecości w sztuce tybetańskiej. Autorka wielu wystaw oraz cyklu wystaw. Współpracowała między innymi z Galerią Wozownia, Galerią S, Spółdzielnią Socjalną Kulturhauz, Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu, oraz z Fundacją Wyspa Progress w Gdańsku. Współzałożycielka czasopism: „Splesz” oraz „Death of the patriarchy. Manifestos. The Revolution is Now.”
Absolwentka Wydziału Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, gdzie obroniła pracę magisterską „Ikonografia buddyjskich zwojów malowanych z Muzeum Narodowego w Warszawie, za którą otrzymała nagrodę im. Jerzego Remera. W roku 2009 uzyskała stopień doktory za dysertację „Kobieta w malarstwie buddyjskiej wadżrajany. Ikonografia i ewolucja stylistyczna tybetańskich zwojów malowanych”. W latach 1999–2000 przebywała w Buddyjskim Ośrodku w Bristolu w Anglii, a w 2003 roku była stypendystką Mongolskiej Akademii Nauk. Pracowała w Katedrze Historii Sztuki i Kultury UMK w Toruniu, Gender Studies w Instytucie Filozofii UMK w Toruniu. Dzisiaj związana z Akademią Sztuk Pięknych w Gdańsku.
Od tego roku jest w redakcji międzynarodowego czasopisma naukowego „Feminist Art Practices and Research: COSMOS” założonego przez Basię Śliwińską.
______________________________
Darja Lukjanenko pochodzi z Dnipra w Ukrainie. Od 2017 roku mieszka w Pradze, gdzie pracuje interdyscyplinarnie, zajmując się performansem, tekstem i ogrodnictwem. Jej proces opiera się na praktykach stymulujących empatię i badaniu wolnych od dominacji form relacji. Od 2020 roku konfrontuje się z rakietami i protestuje przeciwko kosmizmowi. Ukończyła UMPRUM i kontynuuje naukę jako doktorantka na Wydziale Sztuki i Projektowania Uniwersytetu Jana Evangelisty Purkyniego w Ústí nad Labem. Jej badania dotyczą postkolonialnej tożsamości i praktyk kulturowych służących rekonstrukcji pamięci zbiorowej w Ukrainie po 2014 roku. Jej prace były wystawiane w Czechach, Ukrainie, USA, Szwecji, Grecji, Polsce i innych krajach. W 2025 roku stała się częścią Secondary Archive.
______________________________
Elia Morreti (ur. 19 czerwca 1986 r. w Mediolanie, Włochy) jest kompozytorem, performerem i badaczem, który bada performatywność dźwięku i słuchania jako narzędzi krytycznych we współczesnym teatrze muzycznym. Po ukończeniu nauki gry na perkusji w Nicolini Academy of Music w Piacenzie i studiowaniu nauk społecznych na Uniwersytecie w Pawii, obecnie pracuje w różnych dyscyplinach na przecięciu dźwięku, performansu i praktyki społecznej. Obecnie kończy doktorat na Uniwersytecie Karola w Pradze, gdzie jego badania koncentrują się na tym, jak praktyki artystyczne wyłaniają się z kontekstów i reagują na nie, ze szczególnym naciskiem na rolę dźwięku w dyskursie multimodalnym. Jest współzałożycielem grupy performatywnej Ferst Dadler, rozwijającej formaty współpracy, które aktywują przestrzeń publiczną poprzez dźwięk i dramaturgię partycypacyjną. Jego prace obejmują wielokrotnie nagradzane słuchowisko radiowe Once Enea Stuck an Apple Seed in My Ear oraz projekt site-specific Republika Zahradníiíi. Elia wykładał w instytucjach w całej Europie, koncentrując się na słuchaniu jako akcie relacyjnym, performatywnym i potencjalnie opornym.
______________________________
Eliza Trefas (1998, Rumunia) zajmuje się tańcem, performansem i sztukami wizualnymi. Interesuje ją rozwijanie praktyk i performansów, które łączą widzialne i niewidzialne formy życia poprzez ciało. Próbuje zaradzić chorobom poprzez poetyckie perspektywy i otwarte stany poezji ucieleśnionej. Obecnie jest artystką-rezydentką w Meet Factory, gdzie pracuje nad (swoim) zaburzeniem odżywiania, aby stworzyć praktykę wyjścia i przekształcić głód fizyczny i psychiczny w bardziej estetyczny, poetycki głód sztuki.
Wraz z Florinem Fluerasem jest współgospodarzem Somn (Sleep) w Bukareszcie, przestrzeni artystycznej dla głębokich i zrelaksowanych odejść, dla zasypiania sztywnych instytucjonalnych konwencji i oczekiwań. Jej prace były prezentowane w takich kontekstach jak Salonul de Proiecte, Suprainfinit Gallery, eXplore Festival, National Dance Centre Bucharest, Multiplicidades Festival Santa Cruz, RAKETE Tanzquartier Vienna, DO Festival Gdańsk. W 2021 roku otrzymała nagrodę CNDB za wkład w taniec współczesny.